Gizliliği kaldırılan başbakanlık arşiv belgelerinde dersim harekatının 1932'de planlandığı ancak parasızlık sebebiyle gerçekleşmediği anlaşılıyor. Maliye Bakanlığı'nın Nisan 1932 tarihli yazısında Dersim mıntıkasında lüzum görülen tedip harekâtına bütçenin müsaade etmediği belirtiliyor.

Melik DUVAKLI

13 BİNDEN FAZLA İNSAN ÖLDÜ
1937-1938 yıllarında gerçekleştirilen Dersim Operasyonu’nda 13 binden fazla kişi ölmüş, binlerce kişi de askerler nezaretinde göç ettirilmek zorunda bırakılmıştı.

BİRLİKLERE HABER VERİLİYOR
Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak imzalı 6 Nisan 1932 tarihli belgede hükümetin harekâtı yıl içinde yapmamaya karar verdiği birliklere bildiriliyor.

Yakın zamanda yeniden ülkenin gündemine oturan ve 1937-38 yıllarında yaşanan Dersim olayları Cumhuriyet tarihinin en çok merak edilen sayfalarından biri. Dersim olaylarında Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın özrü ile bir ilk de yaşandı. Erdoğan bu özürle birlikte bazı önemli belgeler de açıklamış, devlet arşivlerindeki gizlilik kararının da kaldırılacağını söylemişti. Başbakanlık arşivlerindeki Dersim belgeleriyle ilgili gizlilik kararı geçtiğimiz hafta kaldırıldı. Geriye Genelkurmay ve Türk Hava Kurumu arşivleri kaldı. Dersim olayları ile ilgili asıl önemli belgelerin Genelkurmay arşivlerinde kayıtlı olduğu belirtiliyor. Gizliliği kaldırılan Başbakanlık arşivlerinde ise askeri harekat öncesi, 1920’li yıllardan itibaren Dersim yöresinde yaşanan gelişmelere ait kayıtlar, raporlar, kararlar, zabıtlar yer alıyor. Bölgenin 1920’li yıllardan itibaren yakından izlendiği pek çok defa müdahalelere uğradığı kayıtlarda bulunuyor. Başbakanlık arşivlerindeki belgelerden askeri harekatlarda başta Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Celal Bayar olmak üzere dönemin devlet idarecilerinin tamamının etkin rol aldığı anlaşılıyor.


Gözaltına alınan Dersimlilerin görüntüleri objektiflere böyle yansıdı.

HAREKÂT 1932’DE PLANLANIYOR
Dersim’e yönelik harekat hazırlıkları raporlarla başlıyor. Dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya tarafından hazırlanan 18 Kasım 1931 tarihli raporda “Artık Dersim meselesinin kati suretle hallinin devletçe, milletçe ve bilhassa hükümetçe tehiri caiz olmayan muzur, tehlikeli ve zaman geçtikçe halli müşkülleşecek ve zararı artacak bir vaziyet almış olmasıdır” ifadeleri ile harekatın bir an önce başlatılması isteniyor. “Dersim’in içi muntazam hükümet teşkilatına rağmen tamamen anarşiktir” tespitine yer verilen raporda Dersimin ıslahının ancak askeri bir harekatla yapılabileceği belirtilirken harekat zamanı olarak “1932 yılının ilk müsait mevsimi” gösteriliyor.